Niepełnosprawność w liczbach

Ostatnie pełne dane dotyczące liczby osób niepełnosprawnych w Polsce pochodzą z Narodowego Spisu Powszechnego 2002. Według jego wyników w 2002 roku liczba osób niepełnosprawnych ogółem wynosiła blisko 5,5 mln, w tym około 4,5 mln posiadało prawne potwierdzenie faktu niepełnosprawności, a 4,3 mln spośród nich stanowiły osoby w wieku 15 lat i więcej. Według wyników kwartalnego reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) prowadzonego przez GUS liczba tych ostatnich od tego czasu systematycznie spadała i w 2009 roku wynosiła około 3,5 mln osób (dokładnie 3506 tys.). Oznacza to, że 11,1% ludności w wieku 15 lat i więcej posiada prawne orzeczenie niepełnosprawności. W 2009 roku liczba osób niepełnosprawnych prawnie w wieku produkcyjnym wynosiła około 2,1 mln (dokładnie 2068 tys.), co stanowiło 8,7% ludności w tym wieku.

Najczęstszą przyczynę niepełnosprawności stanowią schorzenia układu krążenia, narządów ruchu oraz schorzenia neurologiczne. Relatywnie niższy udział procentowy osób z uszkodzeniami narządu wzroku i słuchu, z chorobą psychiczną i upośledzeniem umysłowym w zbiorowości osób niepełnosprawnych dotyczy jednak tysięcy osób o obniżonej sprawności w codziennym funkcjonowaniu, a zatem i wymagających szczególnego podejścia w edukacji, na rynku pracy i w życiu codziennym.

W 2009 roku 27,2% osób w wieku 15 lat i więcej miało orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub orzeczenie równoważne), 38,4% tych osób posiadało orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (lub równoważne) a 34,4% - orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności (lub równoważne). Wśród osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym odsetek osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności jest znacznie mniejszy, przy wyraźnie wyższym odsetku osób z lekkim stopniem niepełnosprawności (odsetki wynoszą odpowiednio: 18,7%, 40,2% i 41,1%). W ciągu ostatnich lat nastąpiło zwiększenie udziału osób z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności (od 2006 roku - o 2,4 pkt. proc. wśród osób w wieku 15 lat i więcej oraz o 3,8 pkt. proc. wśród osób w wieku produkcyjnym), jak też znacznym (odpowiednio o 2,9 pkt. proc. i 3,1 pkt. proc.) oraz zmniejszenie udziału osób z orzeczonym lekkim stopniem niepełnosprawności (od 2006 roku odpowiednio o 5,3 pkt. proc. i 6,9 pkt. proc.).

Osoby niepełnosprawne są niestety wciąż znacznie gorzej wykształcone niż osoby sprawne. I choć w ciągu ostatnich lat obserwowano stopniowy wzrost udziału osób niepełnosprawnych z co najmniej średnim poziomem wykształcenia - do 32,1% w 2009 roku, to wśród osób w wieku produkcyjnym odsetek ten zmniejszył się w ostatnim roku (z 33,4% do 32,8%). Udział osób niepełnosprawnych posiadających wyższe wykształcenie w 2009 roku wynosił jedynie 5,9% (wśród osób w wieku produkcyjnym – 5,1%). Wykształcenie zasadnicze zawodowe posiadało 30,4% osób niepełnosprawnych (wśród osób w wieku produkcyjnym – 39,8%).

Dla porównania udział osób sprawnych posiadających wykształcenie co najmniej średnie w 2009 roku wynosił 52,5% (wśród osób w wieku produkcyjnym 59,4%), wyższe - 18,0% (wśród osób w wieku produkcyjnym 20,8%), zaś zasadnicze zawodowe - 24,8% (wśród osób w wieku produkcyjnym 28,7%).

Najwyższą aktywnością zawodową cechują się osoby z wyższym i średnim poziomem wykształceniem.

Sytuacja społeczno-ekonomiczna poszczególnych grup ludności, w tym osób niepełnosprawnych, jest pochodną ich sytuacji na rynku pracy. Wyniki Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności Polski wskazują na znaczną poprawę sytuacji osób niepełnosprawnych na rynku pracy w ciągu ostatnich lat. W latach 2007-2009 odnotowano wzrost współczynnika aktywności zawodowej i wskaźnika zatrudnienia oraz spadek stopy bezrobocia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (ten ostatni obserwowano od 2006 roku). Największy wzrost wskaźnika zatrudnienia tych osób nastąpił w latach 2007 i 2008. W 2008 roku, po raz pierwszy od 2002 roku, wskaźnik ten przekroczył 20% (wynosił 20,8%), a w roku 2009 osiągnął wartość 21,4%. W III kwartale 2009 roku na polskim rynku pracy pracowało 479 tys. osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (w tym 339 tys. jako pracownicy najemni), co stanowiło 22,9% ogółu niepełnosprawnych w tym wieku. Tym samym wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym osiągnął poziom nienotowany w okresie ostatnich 10 lat.

W 2009 roku aktywnych zawodowo było 15,7% osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej, a w wieku produkcyjnym - 24,6%. Dla porównania współczynnik aktywności zawodowej osób sprawnych w wieku 15 lat i więcej wynosił 59,8%, a w wieku produkcyjnym 75,3%. Udział osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym, aktywnych zawodowo, od 2006 roku wzrósł o 2,5 pkt. proc., zaś w stosunku do ubiegłego roku – o 0,7 pkt. proc.

Udział osób pracujących wśród osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej w 2009 roku wynosił 13,8%, wśród osób w wieku produkcyjnym – 21,4%. Wskaźnik zatrudnienia osób sprawnych w wieku 15 lat i więcej oraz dla zbiorowości osób w wieku produkcyjnym wynosił odpowiednio 55,0% i 69,1%. Od 2006 roku udział pracujących osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wzrósł o 3,2 pkt. proc. zaś w porównaniu z rokiem ubiegłym wzrósł o 0,6 pkt. proc. (podczas gdy osób sprawnych obniżył się o 0,3 pkt. proc.).

Stopień niepełnosprawności z natury rzeczy różnicuje aktywność zawodową osób niepełnosprawnych: w 2009 r. pracowało 22,2% osób w wieku 15 lat i więcej z orzeczonym lekkim stopniem niepełnosprawności, 13,5% - z umiarkowanym i 3,8% - ze znacznym. Wskaźniki te są oczywiście znacznie wyższe w przypadku osób w wieku produkcyjnym - wynosiły odpowiednio 29,3%, 19,7% i 7,8%.

Wśród pracujących osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej 7,4% stanowiły osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, 37,5% - z umiarkowanym i 55,1% - z lekkim. Wśród osób w wieku produkcyjnym udziały te kształtowały się następująco: 6,8%, 37,0% i 56,2%.

W sektorze prywatnym pracowało 82,5% pracujących osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej (81,7% w wieku produkcyjnym). W rolnictwie indywidualnym pracowało 23,7% pracujących osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej (21,4% spośród osób w wieku produkcyjnym) i 28,8% pracujących w sektorze prywatnym (26,2% spośród osób w wieku produkcyjnym).

Większość osób niepełnosprawnych pracujących w wieku 15 lat i więcej stanowią pracownicy najemni – w 2009 roku 67,3% (327 tys.), jednak znaczące są także odsetki osób pracujących na własny rachunek i pracodawców (łącznie 23,0%, w tym 2,7% pracodawcy) i pomagających członków rodzin (9,7%), co wynika z tego, że znaczna część osób niepełnosprawnych pracuje w rolnictwie indywidualnym.  W przypadku osób w wieku produkcyjnym jeszcze większy udział stanowili pracownicy najemni (70,2%), a mniejszy pracujący na własny rachunek i pracodawcy (łącznie 20,8%, w tym tylko 2,5% pracodawcy) i pomagający członkowie rodzin (9,0%).

W ciągu ostatnich lat w strukturze zatrudnienia osób niepełnosprawnych nastąpił wzrost udziału pracowników najemnych. W zbiorowości pracujących osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w 2009 roku odnotowano wzrost udziału pracowników najemnych w porównaniu z rokiem ubiegłym o 1,3 pkt. proc., podczas gdy w latach 2008 i 2007 – odpowiednio o 5,8 i 5,9 pkt. proc. Równolegle ze wzrostem udziału pracowników najemnych obserwujemy spadek udziału pracujących na własny rachunek i pracodawców. W 2009 r. nastąpiło jego obniżenie w stosunku do poprzedniego roku o 0,8 pkt. proc., w latach 2008 i 2007 – odpowiednio o 4,8 pkt. proc. i 4,7 pkt. proc.

Udział pracowników zakładów pracy chronionej w stosunku do ogółu pracowników niepełnosprawnych, zarejestrowanych w Systemie Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR), prowadzonym przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, jest nadal bardzo wysoki – w grudniu 2009 r. wynosił 76,4% (średniorocznie – 78,1%). Wyraźnie zauważalna jest jednak tendencja spadkowa tego udziału. W stosunku do grudnia 2008 r. odsetek ten obniżył się o 4,3 pkt. proc. (średniorocznie o 2,9 pkt. proc.). Dla porównania w grudniu 2004 roku udział pracowników zakładów pracy chronionej w ogólnej liczbie pracowników niepełnosprawnych zarejestrowanych w SODiR wynosił 86% (średniorocznie 88,4%).

Zwłaszcza w 2009 roku nastąpił znaczny wzrost zainteresowania pracodawców zatrudnianiem pracowników niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy, co wynikało z wysokiego poziomu wsparcia pracodawców, jakie otrzymywali pracodawcy na mocy obowiązującej nowelizacji ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych.

W Systemie Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR), prowadzonym przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, w grudniu 2009 r. zarejestrowanych było 58,3 tys. osób niepełnosprawnych zatrudnionych na otwartym rynku i 188,8 tys. osób niepełnosprawnych pracujących w zakładach pracy chronionej (dane PFRON według stanu z 19.04.2010 r.).

Wzrost liczby zatrudnionych osób niepełnosprawnych, zarejestrowanych w SODiR PFRON, dotyczył zarówno otwartego jak i chronionego rynku pracy, przy czym dynamika tego wzrostu była znacznie wyższa na otwartym rynku pracy. W okresie od grudnia 2008 r. do grudnia 2009 r. odnotowano wzrost liczby zatrudnionych osób niepełnosprawnych zarejestrowanych w SODiR PFRON o 15,3% na chronionym rynku pracy (o 25 tys. osób, co odpowiada 23,2 tys. etatów) i aż o 48,6% (o 19,1 tys., co odpowiada 17,4 tys. etatów) na otwartym rynku pracy. Na koniec grudnia 2009 r. liczba pracowników niepełnosprawnych zarejestrowanych w tym systemie wzrosła do 247,1 tys. (co odpowiada 232 tys. etatów). Tym samym w stosunku do grudnia 2008 r. nastąpił wzrost ich liczby o 44,1 tys., tj. o 21,7% (odpowiada to 40,6 tys. etatów).

Wzrost liczby zatrudnionych osób niepełnosprawnych zarejestrowanych w SODiR PFRON odnotowano we wszystkich grupach pracowników niepełnosprawnych, niezależnie od stopnia ich niepełnosprawności i występowania u nich schorzeń specjalnych (osoby z chorobą psychiczną, upośledzeniem umysłowym lub epilepsją i osoby niewidome).

Na koniec grudnia 2009 r. liczba pracujących osób niepełnosprawnych ze schorzeniami specjalnymi – w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy - wynosiła 30.917 (w zakładach pracy chronionej zatrudnionych było 25.884 osób, a na otwartym rynku – 5.033), podczas gdy na koniec ubiegłego roku - 27.308 osób (w zakładach pracy chronionej 24.426, a na otwartym rynku 2.882). W skali roku (tj. w okresie od grudnia 2008 r. do grudnia 2009 r.) zatrudnienie osób niepełnosprawnych ze schorzeniami specjalnymi zwiększyło się o 13,2% (w zakładach pracy chronionej – o 6%, a na otwartym rynku pracy – o 74,6%).

W grupie osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności w skali roku obserwowano wzrost zatrudnienia o 33,2%, ze znacznym – o 18,2%, zaś z lekkim – o 13,4%.

Największy wzrost zatrudnienia w skali roku odnotowano na otwartym rynku pracy kolejno w grupach osób: z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności (o 70,7%), znacznym (o 56,7%) i lekkim (o 32,6%). Jeszcze większą dynamikę wzrostu obserwowano wśród tych samych grup osób zatrudnionych na otwartym rynku pracy, ale posiadających jednocześnie schorzenia specjalne. Wśród pracowników otwartego rynku ze schorzeniami specjalnymi o lekkim stopniu niepełnosprawności nastąpił wzrost zatrudnienia o niemal 100% (dokładnie o 97,7%), o umiarkowanym - o 80,9%, o znacznym – o 45,3%.

Wzrosła też liczba osób niepełnosprawnych prowadzących działalność gospodarczą, zarejestrowanych w ewidencji ubiegających się o otrzymanie refundacji składek na ubezpieczenia społeczne - w 2009 roku wynosiła średniomiesięcznie 25.282, podczas gdy w 2008 roku - 22.866.

Według BAEL stopa bezrobocia osób niepełnosprawnych dla osób w wieku 15 lat i więcej w 2009 r. wynosiła 12,1% a dla osób w wieku produkcyjnym 13,3%. Stopa bezrobocia osób sprawnych w wieku 15 lat i więcej wynosiła 8,0%, w wieku produkcyjnym – 8,2%.

W stosunku do ubiegłego roku stopa bezrobocia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym pozostała na niemal niezmienionym poziomie – wzrosła zaledwie o 0,2 pkt. proc., podczas gdy osób sprawnych – o 1,2 pkt. proc.

W końcu grudnia 2009 r. liczba osób niepełnosprawnych zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy jako bezrobotne bądź poszukujące pracy wynosiła 118.944, z czego 94.450 osób jako bezrobotne i 24.494 jako poszukujące pracy (i niepozostające w zatrudnieniu). W porównaniu ze stanem z końca ubiegłego roku liczba zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy osób niepełnosprawnych wzrosła o 23,2% (22,4 tys.), przy czym o 29,2% (21,4 tys.) - zarejestrowanych jako bezrobotne, a o 4,4% (1 tys.) - jako poszukujący pracy.

Dla porównania liczba osób sprawnych, zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy jako osoby bezrobotne bądź poszukujące pracy, zwiększyła się w tym czasie o 28%, przy czym o 28,4% - zarejestrowanych jako bezrobotne, a o 3,5% - jako poszukujący pracy.

Należy jednak wskazać, że udział osób niepełnosprawnych wśród ogółu osób zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy w grudniu 2009 r. w stosunku do grudnia ubiegłego roku nawet nieznacznie się obniżył (o 0,3 pkt. proc.) – do 6,1%, przy czym wśród zarejestrowanych jako bezrobotni pozostawał na niezmienionym poziomie 5%, zaś wśród zarejestrowanych jako poszukujący pracy wzrósł zaledwie o 0,2 pkt. proc. (wyniósł 53%). Trzeba też zwrócić uwagę, że osoby niepełnosprawne, które podjęły własną działalność gospodarczą, nie tracą automatycznie statusu osoby poszukującej pracy (wyrejestrowywane są dopiero w momencie, gdy same wyrażą taką wolę).

Warto wskazać, że w przypadku osób niepełnosprawnych wzrost poziomu bezrobocia przy stabilnym poziomie wskaźnika zatrudnienia paradoksalnie może świadczyć o zwiększeniu ich aktywności zawodowej, ponieważ może oznaczać aktywizację zawodową tych osób, które dotychczas były bierne zawodowo.

W ciągu 2009 roku pracodawcy zgłosili do urzędów pracy 23 tys. ofert pracy dla osób niepełnosprawnych. Wśród tej liczby 25% ofert (5801) stanowiły oferty pracy subsydiowanej. W stosunku do roku ubiegłego liczba ofert pracy dla osób niepełnosprawnych zmniejszyła się o 12,4% (wynosiła 26.256) przy spadku ogólnej liczby ofert w tym samym czasie o 21%. Liczba ofert pracy subsydiowanej dla osób niepełnosprawnych obniżyła się o 31,9% (w 2008 roku wynosiła 8516).

Pomimo tego, że liczba ofert pracy zgłaszanych przez pracodawców do powiatowych urzędów pracy w 2009 roku była niższa niż rok temu (w tym także dla osób niepełnosprawnych), udział ofert dla osób niepełnosprawnych zwiększył się – z 2,3% w 2008 r. do 2,5% w 2009 r. W grudniu 2009 r. udział ofert pracy dla osób niepełnosprawnych wzrósł do 5,5%, podczas gdy w analogicznym okresie ubiegłego roku wynosił 3,3%.

W szkoleniach organizowanych przez urzędy pracy, finansowanych ze środków Funduszu Pracy, uczestniczyło w 2009 roku 5630 osób niepełnosprawnych zarejestrowanych jako bezrobotne i 1442 jako poszukujący pracy. W stosunku do ubiegłego roku liczba bezrobotnych osób niepełnosprawnych uczestniczących w tych szkoleniach zwiększyła się o 50 osób, choć ich udział obniżył się z 8,2% w 2008 r. do 6,6% w 2009 r. ze względu na wzrost liczby zarejestrowanych bezrobotnych. Liczba osób niepełnosprawnych poszukujących pracy uczestniczących w szkoleniach zmniejszyła się w stosunku do ubiegłego roku o 856 osób.

Z indywidualnego poradnictwa zawodowego w 2009 roku skorzystało 26.026 osób niepełnosprawnych, z porady grupowej - 3.785, z badań testowych – 1.104, zaś z informacji zawodowej w formie grupowej - 8.084 osób niepełnosprawnych.

W szkoleniu w zakresie aktywnego poszukiwania pracy w 2009 roku wzięło udział 1.638 osób niepełnosprawnych, w tym 1.293 osób długotrwale bezrobotnych (powyżej 12 miesięcy) i 1.018 osób w wieku 45 lat i więcej. W zajęciach aktywizacyjnych realizowanych w ramach pomocy w aktywnym poszukiwaniu pracy w 2009 roku wzięło udział 5.725 osób niepełnosprawnych, w tym 4.058 długotrwale bezrobotnych i 3.476 osób w wieku 45 lat i więcej i 1.025 osób w wieku 35-44 lata. Najwięcej tych osób posiadało wykształcenie zasadnicze zawodowe oraz gimnazjalne i niższe.

W najtrudniejszej sytuacji znajdują się osoby niepełnosprawne mieszkające na wsi, niezwiązane z gospodarstwem rolnym, chociaż paradoksalnie to jednak właśnie rolnictwo daje zatrudnienie wielu osobom niepełnosprawnym, zwłaszcza starszym i słabo wykształconym. W 2009 r. jedynie 34,7% niepełnosprawnych mieszkańców wsi w wieku 15 lat i więcej stanowiły osoby związane z gospodarstwem rolnym (w roku ubiegłym 39,1%). Aktywność zawodowa tych osób jest znacznie wyższa (28,6%) niż osób niepełnosprawnych niezwiązanych z gospodarstwem rolnym (8,4%). Jeszcze bardziej ta różnica jest widoczna w przypadku wskaźnika zatrudnienia (odpowiednio 28,2% i 6,6%). W 2009 roku nastąpiło zwiększenie aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych związanych z gospodarstwem rolnym. W porównaniu z rokiem ubiegłym współczynnik aktywności zawodowej tych osób wzrósł o 1,6 pkt. proc. (wskaźnik zatrudnienia – o 0,4 pkt. proc.). Bezrobocie dotyka jednak głównie osoby niezwiązane z gospodarstwem rolnym. Stopa bezrobocia tych mieszkańców wsi wynosiła 20,5%.

Niska aktywność zawodowa osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej znajduje odzwierciedlenie w strukturze tej populacji według źródeł utrzymania. Podobnie jak w latach poprzednich, głównymi źródłami utrzymania w 2009 roku były najczęściej: renta z tytułu niezdolności do pracy (41,6%, podczas gdy rok temu 45,2%), emerytura (34,8%, podczas gdy w roku ubiegłym 32,6%). W głównej mierze z zasiłku dla bezrobotnych, świadczenia przedemerytalnego i innych świadczeń społecznych utrzymywało się 9,6%. Odsetek osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej, utrzymujących się głównie z pracy wynosił 9,5% (w tym z pracy najemnej 7,7%). W porównaniu z rokiem ubiegłym wzrósł o 0,8 pkt. proc. Na inne niezarobkowe źródło utrzymania wskazało 1,1% osób niepełnosprawnych w tym wieku. Na utrzymaniu innych osób pozostawało zaś 3,4%.

Dla 60,3% osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym renta z tytułu niezdolności do pracy była głównym źródłem utrzymania (podczas gdy rok temu dla 63,6%). Emerytura była takim źródłem dla 7,2% (rok temu dla 6,6%), zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie przedemerytalne i inne świadczenia społeczne – dla 11,1%. Głównie z pracy utrzymywało się 15,5% osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym, w tym 12,7% z pracy najemnej (pozostali pracowali we własnym gospodarstwie rolnym bądź na własny rachunek poza rolnictwem indywidualnym). Odsetek osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym, dla których główne źródło utrzymania stanowiła praca, zwiększył się w porównaniu z rokiem poprzednim o 1,2 pkt. proc. Na inne niezarobkowe źródło utrzymania wskazało 1,2%, zaś 4,6% osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym pozostawało na utrzymaniu innych osób.

Większość osób niepełnosprawnych, w tym w wieku produkcyjnym, niestety wciąż pozostaje poza rynkiem pracy. W 2009 r. biernych zawodowo było 84,3% osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej i 75,4% osób w wieku produkcyjnym (wobec adekwatnych udziałów dla osób sprawnych - odpowiednio 40,2% i 24,7%).

Dlatego wciąż podejmowane są działania ustawowe wspierające aktywizację zawodową tych osób.

Spośród osób niepełnosprawnych biernych zawodowo w wieku produkcyjnym 87,2% nie poszukiwało pracy z powodu choroby i niesprawności, a 6,9% w związku z emeryturą, 2,1% - ze względu na obowiązki rodzinne i związane z prowadzeniem domu, 1,9% - z uwagi na kontynuowanie nauki i uzupełnianie kwalifikacji, a 1,1% - z powodu zniechęcenia bezskutecznością poszukiwań pracy.